Во секојдневниот говор често ги користиме зборовите „психопат“ и „социопат“ како да значат исто. Но дали навистина постои разлика? И ако да – како да ги препознаеме овие типови личности?
Овие термини не се официјални дијагнози во модерната психологија, но најчесто се користат за да опишат лица со антисоцијално нарушување на личноста (Antisocial Personality Disorder – ASPD). Разликата меѓу нив повеќе се однесува на начинот на однесување и емоционалната структура.
Што е психопат?
Психопат е личност која делува ладно, пресметано и емоционално „празно“. Тој има тешкотии да почувствува емпатија (empathy), вина (guilt) или каење (remorse).
Она што е карактеристично е дека психопатите често изгледаат:
- шармантни и харизматични (superficial charm)
- интелигентни и смирени
- контролирани и пресметани
Но зад тоа стои:
- недостаток на емпатија
- манипулативно однесување (manipulation)
- користење на луѓето за лична корист
Психопатите често функционираат „нормално“ во општеството – можат да имаат работа, врски, па дури и лидерски позиции. Тие не реагираат импулсивно, туку планираат.
Што е социопат?
Социопатот, од друга страна, е повеќе импулсивен и емоционално нестабилен. Тој исто така има проблем со емпатија, но не е целосно „исклучен“ како психопатот.
Карактеристики:
- импулсивност (impulsivity)
- брзо лутење и агресија
- тешкотии во одржување односи
- непочитување на правила
Социопатите потешко се вклопуваат во општеството. Тие почесто имаат проблеми со законот, нестабилна работа и конфликти со околината.
Клучна разлика
Наједноставно кажано:
- Психопат → ладен, пресметан, контролира емоции
- Социопат → импулсивен, нестабилен, реагира емоционално
Психопатот планира. Социопатот реагира.
Како да препознаеш вакво однесување?
Важно е да се разбере: не секој што е ладен или нервозен е психопат или социопат. Но постојат одредени шаблони:
- постојано лажење (pathological lying)
- недостаток на вина по повредување на други
- манипулација и користење на луѓе
- неспособност за длабоки емоционални врски
- игнорирање на правила и норми
Кај психопатите ќе забележиш смиреност и контрола.
Кај социопатите – нестабилност и експлозивност.
Од каде доаѓа ова однесување?
Причините се комбинација од:
- генетика (genetics)
- структура на мозок (brain structure), особено амигдала (amygdala)
- трауми од детство (childhood trauma)
- средина и воспитување
Истражувањата покажуваат дека кај овие лица постои намалена активност во делови од мозокот одговорни за емоции и контрола.
Може ли да се „лекуваат“?
Овие состојби се многу комплексни. Третманот (therapy) може да помогне во контрола на однесувањето, но целосна промена е ретка, особено кај изразен психопатски профил.
Најважно е:
- рано препознавање
- работа со психотерапевт
- поставување јасни граници
Заклучок
Психопатите и социопатите не се „монстри“ како што често се прикажуваат, туку луѓе со нарушена емоционална обработка и однесување. Разликата е во начинот на изразување – едниот е ладен и пресметан, другиот импулсивен и нестабилен.
Разбирањето на овие разлики ни помага подобро да ги препознаеме однесувањата, но и да се заштитиме во секојдневните односи.
